Springer spaniel angielski


Springer spaniel angielski - długonogi płochacz o dużej chęci do pracy
Wypuść springera w gęste zarośla, a zobaczysz, do czego został stworzony: nos przy ziemi, krótki ogon w szalonym ruchu i po kilku sekundach z krzaków zrywa się bażant. To średniej wielkości płochacz o wysokości około 51 cm z Wielkiej Brytanii, według FCI najwyższy na nogach i najelegantszy w budowie spośród brytyjskich spanieli lądowych. W domu jest zwykle przyjazny, radosny i nastawiony na współpracę. Pasuje być może do osób, które codziennie długo przebywają na dworze i naprawdę chcą pozwolić psu szukać, aportować i pływać. Największą wadą jest połączenie dużej energii, wrażliwości na samotność i instynktu łowieckiego, którego żaden ogród nie zastąpi.
Najważniejsze dane
- Nazwa oficjalna: English Springer Spaniel (wzorzec FCI nr 125)
- Synonimy: springer, springer spaniel, English Springer; dawniej także Norfolk Spaniel (według brytyjskiego Kennel Clubu)
- Pochodzenie: Wielka Brytania
- Uznanie: FCI grupa 8 (aportery, płochacze i psy wodne), sekcja 2 (płochacze), z próbą pracy; uznany także przez brytyjski Kennel Club (gundogs)
- Pierwotna funkcja: płoszenie zwierzyny i aportowanie dla myśliwego
- Wysokość w kłębie: około 51 cm (wzorzec FCI); Kennel Club podaje to jako wskazówkę
- Masa: wzorzec FCI nie podaje masy; orientacyjnie około 18-25 kg, zależnie od płci i linii
- Długość życia: Kennel Club podaje ponad 10 lat; inne źródła orientacyjnie 12-14 lat
- Szata: gęsta, prosta i odporna na pogodę, niegrubosna, z umiarkowanym pierzem
- Umaszczenie: wątrobiano-białe lub czarno-białe, oba także z podpalaniem
- Poziom ruchu: wysoki; Kennel Club podaje ponad dwie godziny dziennie
- Wyzwanie szkoleniowe: średnie; chętnie się uczy, ale entuzjazm i nos mogą zagłuszyć koncentrację
- Poziom pielęgnacji: średni do wysokiego; Kennel Club podaje szczotkowanie częściej niż raz w tygodniu
- Samotność w domu: trzeba budować krok po kroku; bez stałej liczby godzin
- Klimat: szata odporna na pogodę, ale przy wysiłku w upale potrzebna jest szczególna ostrożność
- Początkujący: możliwe, jeśli poważnie traktujesz czas i szkolenie; nie dla kogoś, kto szuka spokojnego psa
Szybki test dopasowania
Pasuje być może, jeśli:
- codziennie spędzasz na dworze ponad dwie godziny i naprawdę pracujesz tam z psem;
- chcesz pozwolić psu szukać, aportować lub pływać zamiast tylko chodzić w kółko;
- chcesz szczotkować co tydzień i regularnie kontrolować uszy i szatę;
- szukasz hodowcy, który pokazuje wyniki obojga rodziców.
Prawdopodobnie nie pasuje, jeśli:
- szukasz spokojnego psa, który zadowoli się krótkim spacerem;
- często nie ma cię przez długie dni bez rozwiązania dla psa;
- nie lubisz błota, mokrej sierści i pierza pełnego rzepów;
- masz w domu małe zwierzęta lub ptaki wypuszczone luzem.
Nazwa, uznanie i rasy pokrewne
Nazwa oficjalna to English Springer Spaniel; po polsku spotkasz springer spaniel angielski, springer spaniel lub po prostu springer. Rasa jest w pełni uznana przez FCI (nr 125, grupa 8, sekcja 2) oraz przez brytyjski Kennel Club. Nie jest więc ani krzyżówką, ani lokalną odmianą.
Pomyłki zdarzają się głównie z cocker spanielem angielskim, springer spanielem walijskim i field spanielem. Kennel Club podaje, że springer ma wspólnych przodków z innymi spanielami; springer jest większy i wyższy na nogach niż cocker. Springer spaniel walijski i field spaniel to osobne rasy z własnymi wzorcami. Springer spaniel angielski jest najwyższy na nogach z brytyjskich spanieli lądowych.
Historia i pierwotne zadanie
Kennel Club uważa springera za najstarszego psa myśliwskiego wśród brytyjskich gundogs. Używano go do płoszenia zwierzyny ("to spring") i kierowania jej w stronę sieci, sokołów lub chartów, a później zajął miejsce przy myśliwym ze strzelbą. Dawniej nazywano go też Norfolk Spaniel, podobno od księcia Norfolk. Różnica wobec innych spanieli powstała dzięki selekcji pod kątem wielkości, umaszczenia i pracy; dokładne daty nie są w źródłach jednoznaczne, więc nie są podawane.
Jego zadanie decyduje o wielu zachowaniach w codziennym życiu. Płochacz pracuje blisko myśliwego, szuka zygzakiem w gęstej roślinności i potem przynosi zwierzynę z powrotem. Daje to psa o dużej chęci do pracy, dobrym nosie i silnej skłonności do podążania za każdym zapachem. Dziś pozostaje najpopularniejszym spanielem do pracy w polu, a także sportowym psem rodzinnym.
Wygląd i cechy fizyczne
Wzorzec wymaga psa symetrycznego, zwartego, mocnego i aktywnego. Czaszka jest średniej długości, dość szeroka i lekko zaokrąglona, z wyraźnym stopem. Oczy są średniej wielkości i migdałowe, ciemnoorzechowe, z przyjaznym, czujnym wyrazem; jasne oczy są niepożądane. Uszy są długie, szerokie, noszone blisko głowy, osadzone na wysokości oczu i ładnie opierzone.
Szyja jest umięśniona i lekko wygięta, tułów mocny, ani za długi, ani za krótki. Klatka piersiowa jest głęboka z dobrze wysklepionymi żebrami, lędźwie krótkie i umięśnione. Ogon jest nisko osadzony, nigdy noszony powyżej linii grzbietu, dobrze opierzony i żywy w ruchu. Tradycyjnie ogon kopiowano; w Holandii kopiowanie jest zabronione. Kończyny są proste z mocnymi kośćmi i zwartymi, okrągłymi łapami. Chód jest charakterystyczny, z daleko wyciągniętymi przednimi kończynami, a przy niskiej prędkości czasem z chodem w nartach (pas). Szata jest gęsta, prosta i odporna na pogodę z umiarkowanym pierzem na uszach, przednich kończynach, tułowiu i tylnych kończynach.
Szczenięta są mniejsze i drobniejsze; klatka piersiowa i mięśnie rozwijają się dopiero z latami.
Istnieją linie robocze i wystawowe, od dawna hodowane oddzielnie. Linie robocze opisuje się jako smuklejsze, z krótszą, mniej obfitą szatą i większą chęcią do pracy; linie wystawowe jako bardziej opierzone i często nieco spokojniejsze. Źródła są sprzeczne co do różnicy wielkości, więc nie wydaje się w tej sprawie żadnego twierdzenia.
Charakter i temperament
Wzorzec opisuje springera jako przyjaznego, radosnego i uległego; nieśmiałość lub agresja są niepożądane. W praktyce poznasz go po ciągłym entuzjazmie: merda ogonem, węszy i chce być wszędzie. Jest nastawiony na ludzi, chętnie się uczy i dobrze reaguje na nagrody i współpracę.
Są też trudniejsze strony. Springer potrafi tak się zatopić w zapachu lub zadaniu aportowym, że na chwilę o tobie zapomina. Bez pracy jego energia szuka ujścia w niszczeniu lub niekończącym się piszczeniu. Tolerancja frustracji i wrażliwość różnią się między liniami i osobnikami; twarde korekty u wielu springerów działają odwrotnie. Wiarygodnych liczb dotyczących szczekania brak.
Dzieci, psy, koty i goście
Niemowlęta i małe dzieci: zwykle jest łagodny, ale skaczący springer o masie dwudziestu kilogramów może przewrócić malucha. Pilnuj i ucz dzieci spokojnego obchodzenia się z psem.
Starsze dzieci: dzieci, które chcą biegać, szukać lub aportować, to dobry ujście energii, jeśli poznają granice psa.
Obce psy i domownicy: springery są zwykle towarzyskie, ale rozbawiony młody pies bywa szorstki. Pomaga dobra socjalizacja i kontrolowane spotkania.
Koty i małe zwierzęta: instynkt łowiecki jest obecny. Wychowywanie się z kotem może się udać; obce koty i uciekające zwierzęta na zewnątrz pozostają interesujące. Króliki, świnki morskie i ptaki nie powinny przebywać w tym samym pomieszczeniu bez nadzoru.
Goście i kurierzy: często sygnalizuje, ale nie jest prawdziwym psem obronnym. Ryzyko leży bardziej w entuzjastycznym wskakiwaniu niż w agresji.
Instynkty i codzienne zachowanie
Cztery rzeczy zauważysz od razu. Najpierw płoszenie: w zaroślach, żywopłotach i wysokiej trawie nurkuje, by zerwać zwierzynę. Potem szukanie: swobodnie biegnący springer robi w stałym zygzaku krótkie łuki przed tobą. Aportowanie: chętnie coś nosi, od zabawki po skarpetę. I woda: wiele springerów lubi pływać i wchodzi do każdego rowu.
Kto ukierunkuje ten instynkt pracą, dostaje psa, który współpracuje. Kto chce go stłumić, rzadko ma spokój; daj mu miejsce w ciągu dnia.
Ruch w poszczególnych etapach życia
Szczenię: krótkie, urozmaicone wyjścia po zmiennym terenie, dużo odpoczynku i snu. Bez wymuszonego obciążenia wytrzymałościowego, bez niekończących się schodów i wysokich skoków w czasie wzrostu. Zasada pięciu minut nie jest prawem; obserwuj szczenię i to, jak się regeneruje.
Pies dorastający: energia osiąga szczyt, a uwaga się zmienia. To czas na kontrolę impulsów, chodzenie na smyczy i niezawodne przywołanie, najpierw na długiej lince. Buduj swobodę stopniowo.
Pies dorosły: licz na ponad dwie godziny łącznej aktywności dziennie, jak podaje Kennel Club, rozłożone na kilka momentów: spacery, szukanie, aportowanie, pływanie. Rundka wokół bloku nie wystarczy. Bieganie lub jazda na rowerze są możliwe po zakończeniu wzrostu, wprowadzane stopniowo i nie w upale.
Senior: krótsze, częstsze spacery, miękkie podłoże i praca nosem, by utrzymać umysł i mięśnie. Zwracaj uwagę na sztywność po odpoczynku i omawiaj zmiany z weterynarzem.
Wyzwania umysłowe i praca
Nos jest jego najsilniejszym narzędziem. Zabawy w szukanie w domu i ogrodzie, praca tropowa na spokojnym polu, szkolenie z aportu i praca z dummy dają mu pracę, która do niego pasuje. FCI zalicza rasę do ras z próbą pracy, więc praca w polu jest logicznym wyborem dla linii roboczych. Posłuszeństwo, agility i praca wykrywająca rozwijają świadomość ciała i współpracę.
Krótkie sesje treningowe od pięciu do dziesięciu minut rozłożone na cały dzień często działają lepiej niż jedna długa sesja. Dzięki temu pozostaje zmotywowany i nie rezygnuje.
Szkolenie i socjalizacja
Używaj nagród, które mają dla niego wartość: jedzenie, zabawa lub okazja do wspólnego działania. Wiele springerów jest wrażliwych i źle reaguje na presję; buduj zachętą i jasnością. Utrzymuj sesje krótkie i zróżnicowane. Chętnie uczący się pies nie jest sam z siebie spokojny; kontrola impulsów (zostań, czekaj przy furtce) powinna wejść do programu wcześnie.
Ćwicz solidne przywołanie na długiej lince i w spokojnym otoczeniu, a potem zwiększaj rozproszenia. Naucz chodzenia na smyczy, bo entuzjastyczny springer szybko ciągnie. Socjalizacja oznacza spokojne patrzenie na ludzi, psy, ruch uliczny i rowery, a nie to, że ma witać wszystkich. Ćwicz też pielęgnację, wizyty u weterynarza i transport.
Zostawanie samemu w domu
Springer jest silnie nastawiony na ludzi i trudno znosi samotność, jeśli nie dostał dość ruchu. Nuda i zbyt mało ruchu często prowadzą do wycia, niszczenia lub niepokoju. Buduj samotność krok po kroku, zaczynając od minut, i zadbaj, by wcześniej dobrze się wybiegał. Osobnik decyduje, jak szybko to pójdzie.
Liczby godzin nikt nie zagwarantuje. Jeśli masz długie dni pracy, zaplanuj opiekę, dog walkera lub inną osobę; to uczciwsze niż liczenie na to, że się przyzwyczai.
Mieszkanie, otoczenie, klimat i podróże
Mieszkanie w bloku jest możliwe, jeśli program na dworze naprawdę się zgadza i uczy się być spokojny. Ogród pomaga, ale nie zastępuje ruchu: wybierz solidne ogrodzenie bez dziur, bo kopie i skacze. Na wsi może się wiele wyładować, ale zwierzyna, bydło i drogi wymagają smyczy lub ogrodzonego terenu. W mieście się udaje, jeśli regularnie jeździsz do lasu lub na pole.
Jego szata jest odporna na pogodę, ale po mokrym polu potrzebuje ręcznika lub porządnej kąpieli. W upale szybko się przegrzewa przy wysiłku; ruszaj się z nim wcześnie lub późno. W samochodzie jego miejsce jest w transporterze lub w pasie bezpieczeństwa. W podróży zadbaj o bezpieczne ogrodzenie lub smycz, bo nowe zapachy zachęcają do ucieczki.
Rozmiary, obroże i szelki
Wzorzec FCI podaje wysokość w kłębie około 51 cm. Dla obwodu szyi i klatki piersiowej nie ma oficjalnych wymiarów rasowych, więc nie podaje się tu średniej: budowa, wiek i kondycja zbyt się różnią.
Zmierz samodzielnie. Zmierz szyję tam, gdzie leży obroża, z miejscem na dwa płaskie palce. Zmierz klatkę piersiową w najszerszym miejscu, tuż za przednimi łapami stojącego, rozluźnionego psa, miarką napiętą, ale nieuciskającą. Szelki nie mogą blokować łopatki, ocierać pach ani się obracać. Z powodu pierza wrażliwe miejsca czasem widać za późno; sprawdź skórę i pachy po pierwszych spacerach. Szczenię szybko rośnie, wybierz więc regulowane wyposażenie.
Porównaj swój pomiar z zakresem produktu, na przykład CHABA szelki taśma regulowane nr 5 (obwód 80 cm); regulowane szelki z taśmy są dostępne w kilku rozmiarach (od 30 do 120 cm w tabeli producenta). Jeśli jesteś pomiędzy dwoma rozmiarami, wybierz ten, który zostawia luz, ale z którego pies nie może się wywinąć.
Pielęgnacja
Szczotkowanie i czesanie: częściej niż raz w tygodniu, jak podaje Kennel Club, zwłaszcza za uszami, na piersi i na tylnych kończynach, gdzie pierze się filcuje. Używaj metalowego grzebienia i szczotki pudlówki i pracuj warstwa po warstwie.
Linienie: springer linieje; wiarygodnych liczb o ilości brak. Częstsze szczotkowanie pomaga w czasie linienia.
Trymowanie: okresowe poprawianie uszu, łap i brzucha utrzymuje szatę w porządku i zmniejsza kołtuny. Profesjonalny salon może pomóc, ale nie jest obowiązkowy dla kogoś, kto uczy się tego sam.
Mycie i suszenie: tylko przy brudzie lub zapachu. Dobrze wysusz po deszczu i błocie.
Uszy i oczy: wiszące, opierzone uszy zatrzymują wilgoć. Sprawdzaj je co tydzień pod kątem brudu lub zapachu i w razie potrzeby przecieraj oczy.
Łapy i pazury: po pracy w polu sprawdź pęknięcia i ciernie między opuszkami; skracaj pazury, gdy stukają o twarde podłoże.
Zęby i po polu: szczotkuj regularnie i przyzwyczaj w młodym wieku. Po polu szukaj w szacie kleszczy, nasion i drobnych ran.
Zdrowie i odpowiedzialna hodowla
Brytyjski Kennel Club podaje jako minimalne badania przed hodowlą biodra (program BVA/KC), łokcie (program BVA/KC) i oczy (program BVA/KC/ISDS, z gonioskopią w kierunku PLA, schorzenia układu odpływu cieczy wodnistej oka). Jako testy DNA podaje acral mutilation syndrome (AMS), dyserythropoietic anaemia and myopathy syndrome (DAMS), fukozydozę, niedobór fosfofruktokinazy (PFK) i PRA cord1. Odpowiedzialni hodowcy zwykle więc badają zwierzęta rozpłodowe, a u rasy opisuje się zwiększoną skłonność do tych chorób dziedzicznych. Nie każdy pies je rozwija, a wynik nie jest gwarancją.
Kennel Club podaje, że dla rasy nie obowiązują szczególne ograniczenia hodowlane. Zapytaj hodowcę, jakie testy wykonano u obojga rodziców i jakie są wyniki. Dla zdrowej masy ciała liczy się to, że dodatkowe kilogramy obciążają stawy i kondycję. Omów z weterynarzem kulawiznę, czerwone lub bolesne oczy, uporczywe problemy z uszami, duszność lub nagłą zmianę zachowania. Długość życia to orientacyjnie 12-14 lat; Kennel Club podaje ponad 10 lat, a linia, masa i przypadek odgrywają rolę.
Żywienie w poszczególnych etapach życia
Nazwa rasy nie określa porcji. Właściwa ilość zależy od konkretnej karmy, masy ciała, wieku, kondycji i aktywności, a ta ostatnia u springera mocno się waha między spokojnym tygodniem a tygodniem z dużą ilością pracy w polu. Traktuj opakowanie jako punkt wyjścia, waż psa regularnie i koryguj porcję stopniowo; w razie wzrostu, choroby lub wątpliwości zapytaj weterynarza.
Sposób obliczania: energia spoczynkowa to RER = 70 x masa ciała w kg do potęgi 0,75. Przy 18 kg to około 612 kcal, przy 22 kg około 711 kcal, a przy 25 kg około 783 kcal. Dzienne zapotrzebowanie jest wyższe, ze współczynnikiem aktywności z FEDIAF lub wytycznych weterynaryjnych. Gramy dziennie = dzienna energia w kcal podzielona przez ME twojej karmy w kcal na kg, razy 1000. Odczytaj ME z opakowania swojej karmy; dlatego nie podaje się tu stałej ilości w gramach.
Szczenię: wybierz pełnoporcjową karmę dla szczeniąt dopasowaną do oczekiwanej masy dorosłej (orientacyjnie 18-25 kg, czyli średni rozmiar) i utrzymuj kontrolowany wzrost. Nie podawaj dodatkowego wapnia bez weterynarza. Młode szczenięta dostają kilka małych posiłków, starsze stopniowo mniej. Zapytaj hodowcę, jaką karmę dostawało szczenię, i zmieniaj spokojnie.
Dorosły: wybierz karmę dla dorosłych psów pasującą do masy i aktywności i zawsze sprawdź ME na etykiecie, zanim zaczniesz liczyć.
Kondycja i przysmaki: żebra powinny być dobrze wyczuwalne bez grubej warstwy tłuszczu; z góry widać talię, a z boku podciągnięty brzuch. Gęste pierze może utrudniać ocenę, więc sprawdzaj rękami. Sprawdź masę i kondycję po dwóch do czterech tygodniach. Nagrody podczas treningu odejmuje się od dziennej porcji, a u psów pracujących szybko się to sumuje.
Posiłki, woda i senior: dorosłe psy często jedzą dwa razy dziennie. Zadbaj, by świeża woda była zawsze dostępna, szczególnie w upale, przy pływaniu i wysiłku. Senior nie jest automatycznie mniej aktywny; patrz na utrzymanie mięśni, zęby i kondycję.
Czas, koszty i codzienne obciążenie
Czas to najcięższa pozycja: ponad dwie godziny dziennie na zewnątrz, plus trening, szczotkowanie i odpoczynek. Karma to średni koszt, a ubezpieczenie i weterynarz są na poziomie średniego, sportowego psa. Pielęgnacja szaty wymaga czasu co tydzień i czasem trymera. Opieka lub dog walker może być dodatkowym kosztem w pracowite tygodnie. Wyposażenie jest skromne: solidne szelki, długa linka, ręcznik, transporter i grzebień. Przestrzeń oznacza przede wszystkim bezpieczny teren zewnętrzny, a niekoniecznie duży dom. Stałych kwot się nie podaje, ponieważ ceny się zmieniają.
Zalety
- Przyjazny, radosny i chętny do współpracy według wzorca.
- Wszechstronny: szukanie, aportowanie, pływanie i posłuszeństwo.
- Średni rozmiar, łatwy do ogarnięcia w samochodzie i w domu.
- Silny nos i chęć do pracy, które umożliwiają wiele form pracy.
- Szata odporna na pogodę do pracy na dworze.
Wady i punkty uwagi
- Wysokie dzienne zapotrzebowanie na ruch i pracę; krótka rundka nie wystarczy.
- Silny instynkt łowiecki i nos: puszczanie luzem wymaga poważnego szkolenia.
- Pierze się filcuje i wymaga cotygodniowej pielęgnacji; uszy trzeba kontrolować.
- Samotność trzeba budować i nie sprawdza się przy długich dniach.
- Linie robocze i wystawowe różnią się energią; wybierz świadomie.
- Kilka chorób dziedzicznych znajduje się na liście badań Kennel Clubu.
Dla kogo
Dla aktywnych osób lub rodzin, które lubią być na dworze i chcą pracować z psem, na przykład w treningu dummy, pracy tropowej lub pracy w polu. Dla kogoś, kto chce radosnego, przywiązanego psa i jest gotów zajmować go codziennie. Dla domu, w którym ktoś często bywa lub opieka jest zorganizowana, z bezpiecznym miejscem do biegania.
Dla kogo nie
Nie dla kogoś, kto szuka spokojnego, mało wymagającego psa lub ma mało czasu. Nie przy długich dniach pracy bez opieki, nie bez bezpiecznego miejsca do ruchu i nie przy małych zwierzętach wypuszczonych luzem bez ścisłego oddzielenia. Także nie dla tych, którzy chcą stosować twarde metody szkolenia.
Odpowiedzialny zakup, adopcja lub przekazanie
Zapytaj hodowcę o wyniki bioder, łokci i oczu obojga rodziców oraz o testy DNA, które podaje Kennel Club (AMS, DAMS, fukozydoza, PFK, PRA cord1). Zapytaj, czy to linia robocza czy wystawowa i co to oznacza dla energii. Zobacz matkę i otoczenie, nie pozwól oddać szczenięcia za wcześnie (nie przed ósmym tygodniem) i zwróć uwagę na chip, paszport, szczepienia i jasną umowę. Pseudohodowców poznasz po wielu miotach, braku rodziców do zobaczenia i braku pytań do ciebie. Związek Kynologiczny w Polsce lub uznany klub rasy może skierować cię do hodowców. Wiarygodnych liczb o dostępności w Polsce nie znaleziono.
Springery można też przekazać dalej, między innymi przez schroniska i organizacje psów myśliwskich. Dorosły pies już pokazuje swój charakter; zapytaj o puszczanie luzem, zachowania łowieckie i bycie samemu.
Najczęstsze pytania o springer spaniela angielskiego
Czy springer nadaje się dla początkujących? Być może, jeśli masz czas i szukasz pomocy w szkoleniu. Energia i instynkt łowiecki nie czynią go oczywistym psem dla początkujących.
Czy springer może biegać luzem? Tylko w bezpiecznym miejscu lub na długiej lince, dopóki przywołanie nie jest niezawodne, a nawet wtedy ostrożnie w terenie obfitującym w zwierzynę.
Czy springer może mieszkać w bloku? Może, jeśli program na dworze się zgadza i uczy się być spokojny. Ogród nie zastępuje ruchu.
Jaka jest różnica w porównaniu z cockerem? Springer jest większy i wyższy na nogach; cocker jest niższy na nogach. Oba potrzebują dużo energii i uwagi.
Podsumowanie
Springer spaniel to szukający, aportujący przyjaciel, który chce wykorzystać swój dzień. To, co czyni go silnym, to chętna współpraca i chęć bycia niemal wszędzie. To, co waży najbardziej, to ilość pracy, jakiej wymagają nos i ciało, oraz pielęgnacja szaty i uszu, która się z tym wiąże.
Należy do kogoś, kto codziennie poświęca dużo czasu, ma cierpliwość do wrażliwego psa i wybiera hodowcę, który pokazuje wyniki. Kto szuka spokoju lub ma mało czasu, lepiej wybierze inną rasę. Jego dobrostan zależy od ruchu, pracy nosem i tego, by nie być zbyt długo samemu.